Song thị là một dạng rối loạn thị giác khiến người mắc nhìn thấy hai hình ảnh của cùng một vật thể khi quan sát. Tình trạng này có thể đi kèm các triệu chứng khó chịu như đau nhức mắt khi cử động, sụp mí hoặc cảm giác buồn nôn. Cùng Yoon Eyewear tìm hiểu chi tiết hơn về những nguyên nhân gây song thị cũng như các phương pháp điều trị phù hợp để cải thiện hiện tượng nhìn đôi này.
TỔNG QUAN VỀ SONG THỊ
Song thị (diplopia) là tình trạng người bệnh nhìn một vật nhưng lại thấy thành hai hình ảnh khác nhau, thay vì chỉ một hình ảnh như bình thường. Những hình ảnh này có thể xuất hiện song song theo chiều ngang, chồng lên nhau theo chiều dọc hoặc lệch chéo. Song thị không đơn thuần là rối loạn thị giác mà còn có thể phản ánh nhiều vấn đề nghiêm trọng liên quan đến mắt, hệ thần kinh, cơ vận nhãn hoặc các rối loạn chuyển hóa trong cơ thể.
Về cơ bản, song thị được chia thành hai dạng chính: song thị đơn mắt và song thị hai mắt.
- Song thị đơn mắt vẫn còn xuất hiện khi che một bên mắt. Nguyên nhân thường bắt nguồn từ các bất thường tại chính mắt đó, chẳng hạn như loạn thị, đục thủy tinh thể, loạn dưỡng giác mạc hoặc các tổn thương ở võng mạc.
- Song thị hai mắt sẽ biến mất khi che một mắt và thường liên quan đến rối loạn hoạt động của cơ vận nhãn hoặc các dây thần kinh chi phối chuyển động của mắt.
Mặc dù trong một số trường hợp, song thị chỉ xảy ra tạm thời và có thể tự cải thiện, nhưng đây cũng có thể là dấu hiệu cảnh báo sớm của nhiều bệnh lý thần kinh nguy hiểm như đột quỵ não, phình mạch não, đa xơ cứng hay nhược cơ. Vì vậy, việc phát hiện sớm và phân biệt chính xác từng loại song thị có ý nghĩa rất quan trọng, giúp định hướng chẩn đoán và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp.
NGUYÊN NHÂN GÂY BỆNH SONG THỊ
Song thị xảy ra khi các cơ mắt hoặc dây thần kinh điều khiển chuyển động của mắt bị tổn thương, khiến hai mắt không còn phối hợp nhịp nhàng để tạo ra một hình ảnh thống nhất. Bình thường, sự phối hợp chính xác giữa hai mắt giúp chúng ta cảm nhận độ sâu và không gian. Khi cơ chế này bị rối loạn, người bệnh có thể nhìn thấy hình ảnh đôi.
Nguyên Nhân Gây Song Thị Hai Mắt
Song thị hai mắt là dạng phổ biến hơn và thường liên quan đến sự mất cân bằng trong vận động của hai mắt. Một trong những nguyên nhân thường gặp là lác (lé) mắt, tình trạng hai mắt không nằm trên cùng một trục nhìn. Lác mắt hay gặp ở trẻ em nhưng không phải trường hợp nào cũng gây song thị. Nguyên nhân sâu xa thường xuất phát từ các vấn đề ở cơ mắt hoặc dây thần kinh, bao gồm:
- Cơ mắt bị yếu hoặc liệt
- Hạn chế khả năng cử động của mắt
- Cơ mắt hoạt động quá mức hoặc không kiểm soát
- Tổn thương các dây thần kinh chi phối vận động mắt
Ngoài ra, song thị hai mắt còn có thể xuất hiện do nhiều bệnh lý toàn thân hoặc thần kinh khác, chẳng hạn như:
- Rối loạn tuyến giáp: Sự thay đổi hormone tuyến giáp có thể ảnh hưởng đến các cơ vận nhãn. Điển hình là bệnh mắt do Basedow, gây lồi mắt do mô mỡ và mô mềm tích tụ phía sau nhãn cầu.
- Đột quỵ hoặc cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA): Khi dòng máu lên não bị gián đoạn, các vùng não hoặc dây thần kinh điều khiển cơ mắt có thể bị ảnh hưởng, dẫn đến nhìn đôi.
- Phình động mạch: Vị trí phình của mạch máu có thể chèn ép lên dây thần kinh vận nhãn, gây rối loạn thị giác.
- Thiếu khả năng hội tụ: Hai mắt không thể phối hợp tốt khi nhìn gần, thường do cơ mắt không duy trì được sự liên kết cần thiết.
- Bệnh tiểu đường: Có thể làm tổn thương mạch máu và dây thần kinh nuôi mắt, từ đó ảnh hưởng đến vận động nhãn cầu.
- Nhược cơ: Một bệnh lý tự miễn gây yếu cơ, trong đó có các cơ vận nhãn, dẫn đến song thị.
- Khối u não hoặc ung thư: Các khối u có thể cản trở chuyển động của mắt hoặc làm tổn thương dây thần kinh thị giác.
- Bệnh đa xơ cứng: Tác động đến hệ thần kinh trung ương, bao gồm cả các dây thần kinh liên quan đến thị giác.
- Chấn thương vùng mắt (mắt bầm): Máu và dịch ứ đọng quanh mắt có thể tạo áp lực lên cơ và dây thần kinh.
- Chấn thương đầu: Tổn thương não, hốc mắt hoặc dây thần kinh sau chấn thương có thể làm hạn chế vận động của mắt.
Nguyên Nhân Gây Song Thị Một Mắt
Song thị một mắt ít gặp hơn và thường liên quan trực tiếp đến các bệnh lý tại chính mắt đó. Một số nguyên nhân thường gặp gồm:
- Đục thủy tinh thể
- Loạn thị
- Khô mắt: Do mắt không tiết đủ nước mắt hoặc nước mắt bay hơi quá nhanh
- Giác mạc chóp (keratoconus): Giác mạc mỏng dần và nhô ra hình chóp, làm biến dạng hình ảnh
- Bất thường võng mạc: Ví dụ trong thoái hóa điểm vàng, vùng trung tâm thị lực suy giảm, đôi khi kèm phù nề gây hiện tượng nhìn đôi ở một mắt
Song Thị Tạm Thời
Trong một số trường hợp, song thị chỉ xuất hiện thoáng qua. Tình trạng này có thể gặp khi sử dụng rượu bia, thuốc an thần nhóm benzodiazepin, opioid hoặc một số thuốc điều trị động kinh. Chấn động não do chấn thương đầu cũng có thể gây song thị tạm thời.
Ngoài ra, khi cơ thể quá mệt mỏi hoặc mắt bị căng thẳng kéo dài, người bệnh cũng có thể cảm thấy nhìn đôi. Nếu tình trạng này không nhanh chóng cải thiện hoặc tái diễn thường xuyên, người bệnh nên đến cơ sở y tế để được thăm khám và chẩn đoán kịp thời.
TRIỆU CHỨNG CỦA SONG THỊ
Dấu hiệu rõ ràng và dễ nhận biết nhất của song thị là người bệnh nhìn thấy hai hình ảnh của cùng một vật thể thay vì chỉ một. Tùy theo nguyên nhân gây ra, tình trạng này có thể đi kèm với nhiều biểu hiện khác nhau, chẳng hạn như:
- Sụp mí mắt
- Đau đầu, chóng mặt
- Buồn nôn
- Đau vùng hốc mắt
- Đau hoặc khó chịu khi đảo mắt
- Mắt bị lé, lệch trục nhìn
Trong một số trường hợp đặc biệt, như bệnh lý mắt do tuyến giáp (nhãn giáp), song thị thường xuất hiện đồng thời với tình trạng mắt lồi, khiến người bệnh khó nhắm kín mắt và dễ bị khô, kích ứng giác mạc.
Đáng lưu ý, song thị cũng có thể là dấu hiệu cảnh báo các vấn đề thần kinh nghiêm trọng, chẳng hạn như liệt dây thần kinh vận nhãn hoặc hậu quả của đột quỵ. Khi nguyên nhân đến từ hệ thần kinh, người bệnh có thể cần thời gian để thích nghi và học cách kiểm soát, sống chung với các triệu chứng.
ĐIỀU TRỊ SONG THỊ NHƯ THẾ NÀO?
Việc điều trị song thị phụ thuộc rất lớn vào nguyên nhân gây bệnh và mức độ nghiêm trọng của triệu chứng. Các phương pháp có thể bao gồm phẫu thuật, điều trị thị giác, sử dụng lăng kính, dùng thuốc hoặc kết hợp nhiều biện pháp khác nhau. Vì vậy, khám mắt toàn diện là bước bắt buộc để xác định chính xác nguồn gốc của song thị. Sau khi thăm khám, bác sĩ nhãn khoa sẽ đánh giá và quyết định điều trị tại chuyên khoa Mắt hoặc chuyển người bệnh sang bác sĩ thần kinh hay phẫu thuật thần kinh nếu cần thiết.
Điều Trị Song Thị Một Mắt
Hướng điều trị song thị một mắt chủ yếu dựa vào nguyên nhân cụ thể:
- Loạn thị: Đây là tình trạng giác mạc có độ cong không đều, khiến ánh sáng đi vào mắt bị sai lệch. Người bệnh thường được chỉ định đeo kính gọng hoặc kính áp tròng để điều chỉnh tật khúc xạ. Trong một số trường hợp, phẫu thuật laser tái tạo hình dạng giác mạc cũng có thể được cân nhắc.
- Đục thủy tinh thể: Phẫu thuật thay thủy tinh thể là giải pháp hiệu quả nhất. Dù có thể tồn tại một số rủi ro như nhiễm trùng, đau hoặc nhìn mờ sau mổ, nhưng nếu được can thiệp kịp thời, thị lực thường được cải thiện rõ rệt.
- Khô mắt: Khi mắt tiết không đủ nước mắt hoặc nước mắt bốc hơi quá nhanh, bề mặt nhãn cầu dễ bị viêm và gây khó chịu, dẫn đến nhìn mờ hoặc nhìn đôi. Trong trường hợp này, bác sĩ thường kê thuốc nhỏ mắt hoặc nước mắt nhân tạo để làm dịu và cải thiện tình trạng.
Phương Pháp Điều Trị Song Thị Hai Mắt
Song thị hai mắt có nhiều nguyên nhân khác nhau, vì vậy phương án điều trị cũng đa dạng hơn. Tùy từng trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định:
- Đeo kính điều chỉnh hoặc kính có lăng kính
- Thực hiện các bài tập vận động mắt
- Sử dụng kính áp tròng làm mờ một bên mắt
- Tiêm botulinum toxin (botox) vào cơ mắt
- Đeo miếng che mắt tạm thời
- Phẫu thuật điều chỉnh cơ vận nhãn
Tại Việt Nam, kính chuyên dụng để khắc phục song thị chưa phổ biến. Trong nhiều trường hợp, song thị có thể giảm dần theo thời gian, do đó bác sĩ thường theo dõi trong khoảng 6 tháng trước khi quyết định can thiệp phẫu thuật. Nếu tình trạng không cải thiện, phẫu thuật chỉnh cơ vận nhãn sẽ được cân nhắc.
Chăm Sóc Mắt Sau Phẫu Thuật Song Thị
Với những trường hợp cần phẫu thuật, thời gian hồi phục thường không quá dài. Người bệnh có thể quay lại sinh hoạt và làm việc nhẹ nhàng trong tuần đầu sau mổ.
Tuy nhiên, cảm giác cộm hoặc khó chịu ở mắt có thể xuất hiện trong vài tuần đầu và sẽ giảm dần theo thời gian. Sau phẫu thuật, người bệnh cần lưu ý:
- Tránh đi bơi, ra biển hoặc chơi thể thao trong 10–20 ngày đầu
- Sử dụng thuốc nhỏ mắt đúng theo chỉ định của bác sĩ trong tháng đầu tiên
- Tái khám sau khoảng 1 tháng để đánh giá kết quả phẫu thuật và tình trạng thị lực
CÁCH GIẢM NHẸ TRIỆU CHỨNG SONG THỊ
Theo khuyến cáo của các bác sĩ chuyên khoa mắt, để hạn chế ảnh hưởng của song thị đến sinh hoạt hằng ngày, người bệnh nên:
- Duy trì chế độ dinh dưỡng lành mạnh, tăng cường rau xanh đậm và thực phẩm giàu vitamin A, C, E, kẽm, vitamin B12
- Bổ sung các dưỡng chất có lợi cho mắt như lutein, zeaxanthin, alpha lipoic acid, giúp chống oxy hóa và làm chậm quá trình lão hóa mắt
- Bảo vệ mắt khỏi ánh nắng mạnh, khói bụi và môi trường ô nhiễm hoặc có hóa chất
- Khi mắt xuất hiện dấu hiệu bất thường, cần đi khám sớm để được điều trị kịp thời, tránh những biến chứng không mong muốn
Việc kết hợp điều trị y tế đúng cách cùng lối sống khoa học sẽ góp phần quan trọng trong việc cải thiện và kiểm soát tình trạng song thị.
